Cyfrowa rewolucja w prawie cywilnym

Wchodząca w życie za miesiąc, tj. 8 września 2016 r., nowelizacja kodeksu cywilnego, kodeksu postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (w tym: Ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. O postępowaniu egzekucyjnym w administracji, Ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. O radcach prawnych, Ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie, Ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. O komornikach sądowych i egzekucji, Ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe, Ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych, Ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi) stanowi kolejny etap dostosowywania prawa do wymogów nowych technologii oraz informatyzacji i przyśpieszenia postępowania cywilnego.

Wielką nowością jest wprowadzenie, oprócz już istniejącej formy elektronicznej oświadczenia woli, także formy dokumentowej czynności prawnej. Ustawa z 10 lipca 2015 r. dokonuje ustawowej definicji dokumentu, zrywając równocześnie z tradycyjnym rozumieniem tego pojęcia jako informacji utrwalonej wyłącznie w postaci pisma, dając w ten sposób wyraz szerokiemu ujęciu dokumentu. W formie dokumentowej będą składane nie tylko oświadczenia wyrażone przy użyciu tekstu, ale również np. dźwięku lub obrazu. Przy tym podpis przestaje stanowić element konieczny dokumentu.

Zgodnie z wprowadzanymi art. 77³ i art. 77² kc „dokumentem jest nośnik informacji umożliwiający zapoznanie się z jej treścią”, zaś „do zachowania dokumentowej formy czynności prawnej wystarcza złożenie oświadczenia woli w postaci dokumentu, w sposób umożliwiający ustalenie osoby składającej oświadczenie”. Przede wszystkim dokument ma zawierać oświadczenie podmiotu lub podmiotów, a treść ta musi zostać odpowiednio utrwalona w sposób umożliwiający jej odtworzenie i następcze ustalenie osoby od której ona pochodzi. Nie oznacza to, że dokument musi być opatrzony podpisem albo, że już wprost z jego treści ma wynikać kto sporządził ten dokument. Będzie wystarczało, żeby było możliwe ustalenie osoby składającej oświadczenie woli. Nie ma też znaczenia, czy nastąpi to na podstawie samej treści dokumentu, czy po sprawdzeniu np. informatycznego nośnika danych lub urządzenia, za pomocą którego złożono oświadczenie. Treść dokumentu może zostać dowolnie ujawniona (np. poprzez znaki graficzne, dźwięk, obraz), a także utrwalona na dowolnym nośniku (np. papier lub plik komputerowy) i za pomocą dowolnych środków (pióro, komputer, telefon komórkowy), jednak w sposób pozwalający na zrealizowanie przez dokument funkcji dowodowej. Dokument musi więc jedynie zawierać informację oraz umożliwiać jej zachowanie, odtworzenie i spersonalizowanie.

Jak wskazano w uzasadnieniu projektu nowelizacji,

wprowadzenie formy dokumentowej do kodeksu cywilnego będzie prowadzić do stworzenia prawnych ram funkcjonowania formy, która obecnie jest już w obrocie powszechnie stosowana (np. poczta elektroniczna, SMS), a z uwagi na coraz bardziej dynamiczny rozwój nowych technologii, stale zyskuje na znaczeniu. Forma dokumentowa, z uwagi na łatwość jej zachowania, ma przyczynić się do usprawnienia dokonywania czynności prawnych, przy jednoczesnym zachowaniu funkcji dowodowej stosownie do przepisów kpc o mocy dowodowej dokumentów.

Ten nowy typ formy szczególnej, jaką ma być forma dokumentowa, ma stanowić formę o niższym stopniu sformalizowania niż forma pisemna, co przede wszystkim przejawia się w braku konieczności złożenia własnoręcznego podpisu. Przewidziano, że w przypadku zastrzeżenia formy dokumentowej skutki jej niedochowania będą uregulowane analogicznie do skutków niedochowania formy pisemnej. Forma dokumentowa będzie miała charakter formy ad solemnitatem tylko wówczas, gdy rygor nieważności zostanie wyraźnie określony w ustawie lub zastrzeżony umownie, w przeciwnym przypadku będzie miała charakter formy zastrzeżonej ad probationem. Ustawodawca – tak jak ma to miejsce w zakresie formy pisemnej – przyjął co do formy dokumentowej domniemanie, iż jej zastrzeżenie obowiązuje jedynie dla celów dowodowych.

Warto też zwrócić uwagę na regulację zawartą w nowelizowanym art. 77 §2 kc, zgodnie z którym

jeżeli umowa została zawarta w formie pisemnej, dokumentowej albo elektronicznej, jej rozwiązanie za zgodą obu stron, jak również odstąpienie od niej albo jej wypowiedzenie wymaga zachowania formy dokumentowej, chyba że ustawa lub umowa zastrzega inną formę.

Jak wskazano w uzasadnieniu projektu, nowelizacja w ramach postepowania cywilnego

obejmuje też zmiany w przepisach normujących postępowanie rozpoznawcze, klauzulowe oraz egzekucyjne. Projektowane regulacje służą przyspieszeniu postępowań sądowych przez ograniczenie kognicji sądów, rozszerzenie kompetencji referendarzy sądowych i komorników sądowych, uproszczenie niektórych czynności procesowych oraz zmodyfikowanie tych instytucji, które są wykorzystywane przez uczestników postępowań w celu przedłużania postępowań sądowych. Celem projektowanych regulacji w zakresie postępowania egzekucyjnego jest również zwiększenie efektywności egzekucji.

Oceniając pozytywnie treść i kierunek wprowadzonych zmian, trzeba zaznaczyć, iż ich trzon procesowy będzie co do zasady obowiązywał w stosunku do postępowań wszczętych po 8 września 2016 r., stąd wpływ nowelizacji na tempo prowadzenia spraw sądowych będzie możliwy do ocenienia dopiero pod koniec przyszłego roku.