Zmiany w prawie spadkowym

18 października 2015 r. weszła w życie istotna nowelizacja prawa spadkowego. Wprowadzone zmiany odnoszą się zarówno do kwestii prawno-materialnych, jak i proceduralnych. Znowelizowane przepisy będą się odnosić jedynie do spadków otwartych po jej wejściu w życie, a ponieważ spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy (art. 924 kc), zatem regulacja ta nie będzie miała zastosowania do spadków pozostawionych przez osoby zmarłe przed tą datą.

Aktualizacja przepisów opiera się na trzech filarach: zmianie prawa materialnego, zmianie przepisów proceduralnych oraz kosztów sądowych. Poniżej przedstawiam tylko najważniejsze – w mej ocenie – aspekty tej obszernej nowelizacji.

W kontekście prawa materialnego najdonioślejsza zmiana dotyczy skutków związanych z brakiem oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku. Obecnie, w przeciwieństwie do dotychczasowego (starego) stanu prawnego, spadkobierca pomimo nie złożenia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku obejmuje w posiadanie spadek z dobrodziejstwem inwentarza. Jest to o tyle istotne, że jego odpowiedzialność zostanie ograniczona do wartości tzw. stanu czynnego spadku, wskazanego w spisie albo wykazie inwentarza spadku. Co do zasady oznacza to, że w sytuacji odziedziczenia długów wierzyciel będzie mógł zaspokajać swoje roszczenia jedynie względem majątku, jaki pozostawił spadkodawca, bez uszczerbku dla osobistego majątku, dorobku lub przyszłej sytuacji spadkobiercy. Ograniczenie to nie obowiązuje bezwarunkowo, tj. powyższa zasada nie będzie miała zastosowania w razie podstępnego pomijania długów w wykazie lub uwzględniania długów nieistniejących albo też pomijania w wykazie przedmiotów należących do spadku. Co więcej: jeśli spadkobierca, przyjmując spadek z dobrodziejstwem inwentarza i spłacając niektóre długi spadkowe, wiedział lub przy dołożeniu należytej staranności mógł się dowiedzieć o istnieniu innych długów spadkowych, ponosi odpowiedzialność za te długi ponad wartość stanu czynnego spadku. Odpowiada wówczas jednak tylko do takiej wysokości, w jakiej byłby obowiązany je zaspokoić, gdyby spłacał należycie wszystkie długi spadkowe. Warte uwagi jest jednak to, że przepis nie dotyczy spadkobiercy nie mającego pełnej zdolności do czynności prawnych oraz spadkobiercy, co do którego istnieje podstawa do jego ubezwłasnowolnienia.

Kolejne novum to to, że od tej pory każdy ze spadkobierców będzie mógł – samodzielnie lub wespół z innymi – sporządzić wykaz inwentarza. Uprzednio było to niemożliwe, a działający za niego komornik pobierał wynagrodzenie z tego tytułu. Często były to wysokie kwoty, uzależnione od godzinowej stawki pracy komornika i korzystania przez niego z wiedzy rzeczoznawców. Obecnie jest możliwe sporządzenie wykazu samodzielnie, choć pewnym ograniczeniem jest stosowanie formularzy według wzoru wskazanego rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 września 2015 r.

Formularze w zamyśle mają być jednak łatwo dostępne oraz bezpłatne – można je znaleźć w  Internecie lub w budynkach sądu. Wypełnienie również nie powinno nastręczać problemów, gdyż nie wymaga ono specjalistycznej wiedzy – rubryki dotyczą głównie danych spadkodawcy i tych dotyczących jego majątku, z uwzględnieniem wartości i stanu konkretnych przedmiotów z chwili otwarcia spadku. Wykaz zawiera ujawnione elementy należące do spadku, przedmioty zapisów windykacyjnych, długi spadkowe. Jeśli niektóre okoliczności pominięto, to będzie możliwe uzupełnienie wykazu. Samo złożenie wykazu będzie się natomiast odbywać przed sądem lub notariuszem.

W kontekście zmian proceduralnych warto wspomnieć o zmianach zasad w przedmiocie zabezpieczeń. Według nowych przepisów spadek zabezpiecza się, gdy zostanie uprawdopodobnione, że z jakiejkolwiek przyczyny grozi naruszenie rzeczy lub praw majątkowych, które w chwili otwarcia spadku były we władaniu lub należały do spadkodawcy. Ustawodawca wskazał, że to naruszenie może obejmować zwłaszcza usunięcie, uszkodzenie, zniszczenie lub nieusprawiedliwione rozporządzenie danym przedmiotem. Z takim wnioskiem będzie mógł wystąpić Skarb Państwa, reprezentowany przez naczelnika urzędu skarbowego. Postanowienia w zakresie zabezpieczenia spadku czy też zmiany środka zabezpieczenia korzystają z przymiotu natychmiastowej wykonalności. Na postanowienie o zabezpieczeniu przysługuje zażalenie, jednak nie zawiesza ono wykonalności z mocy samego prawa – przy czym sąd pierwszej instancji może wstrzymać wykonanie zaskarżonego postanowienia.

Obowiązujące przepisy przyznały sądom większą swobodę w zakresie decydowania o środku zabezpieczenia – to w gestii sądu leżeć będzie ocena, na ile dany środek jest zasadny, ponadto jego zmiana może zachodzić z inicjatywy sądu. W sytuacji braku określenia przez sąd tego środka, kompetencja ta przechodzi na komornika.

Procedura cywilna uległa również zmianie w kontekście sporządzania spisu inwentarza. Urząd skarbowy został pozbawiony kompetencji żądania wydania przez sąd postanowienia o sporządzeniu tego dokumentu. Zachowano możliwość żądania sporządzenia spisu przez wierzyciela, przy czym obecnie wydanie postanowienia powinno być poprzedzone wysłuchaniem wierzyciela. Dodano również przepis umożliwiający składanie wniosku o sporządzenie spisu inwentarza bezpośrednio komornikowi, jaki byłby właściwy do wykonania postanowienia sądu spadku o sporządzeniu spisu inwentarza. Komornik może najpierw przystąpić do sporządzenia spisu, a dopiero następczo zawiadomić o tym sąd. Brak akceptacji przez sąd, a więc oddalenie lub odrzucenie wniosku, przekształci quasi-spis w wykaz inwentarza. Równocześnie jest obligatoryjne ogłoszenie na stronie internetowej oraz tablicy ogłoszeń sądu spadku o złożeniu wykazu inwentarza, jak również o wydaniu postanowienia o sporządzeniu spisu inwentarza.

Nowelizacja przepisów pociąga za sobą często konieczność dostosowania aspektów fiskalnych do przeprowadzonych zmian. Tak było i tym razem, gdyż wprowadzono niewielką, choć znaczącą aktualizację względem ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Uwzględnia ona możliwość ściągnięcia bezpośrednio ze spadku kosztów sądowych, których nie miał obowiązku uiścić wnioskodawca lub uczestnik w sprawie o zabezpieczenie spadku lub sporządzenie spisu inwentarza. Warto jednak pamiętać, że to przepis dyspozytywny, a zatem nie nakładający na sąd obowiązku w tym zakresie.

Kierunek przeprowadzonej nowelizacji – zmierzający do ochrony spadkobierców przed automatycznym przyjmowaniem na siebie odpowiedzialności za długi spadkowe – należy ocenić pozytywnie. Należy też podkreślić, że część z wprowadzonych przepisów będzie wymagać wnikliwej wykładni, zaś kompleksowe skutki nowelizacji będzie można ocenić dopiero za kilkanaście miesięcy.